Israel và Hezbollah đạt thỏa thuận ngừng bắn

– Israel và Hezbollah đã đồng ý ngừng bắn, đánh dấu bước đột phá quan trọng nhất kể từ khi xung đột leo thang ở biên giới Lebanon. Thỏa thuận này được xem là một thắng lợi ngoại giao lớn cho Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đang thúc đẩy một khuôn khổ hòa bình rộng hơn với Iran sau nhiều tháng đối đầu quân sự và phong tỏa kinh tế.

Lệnh ngừng bắn giúp giảm đáng kể nguy cơ chiến tranh khu vực, vốn có thể kéo theo Iran, Israel và các lực lượng ủy nhiệm trên nhiều mặt trận. Việc Hezbollah chấp nhận dừng bắn cho thấy áp lực quốc tế – đặc biệt từ Washington – đã đạt hiệu quả, đồng thời mở ra cơ hội cho các cuộc đàm phán sâu hơn về an ninh biên giới và vai trò của Iran tại Lebanon.

Giới quan sát nhận định thỏa thuận này không chỉ giảm căng thẳng tại Trung Đông mà còn củng cố vị thế của Trump trong nỗ lực đạt một “thỏa thuận Iran mới”, vốn được ông mô tả là nhằm chấm dứt xung đột và thiết lập trật tự an ninh lâu dài trong khu vực.

Iran từ chối đến Thụy Sĩ ký thỏa thuận hòa bình lịch sử với TT Trump

– Lễ ký kết thỏa thuận hòa bình Mỹ–Iran tại Thụy Sĩ đã bị hoãn sau khi phái đoàn Tehran bất ngờ từ chối lên đường, dù văn kiện đã được hai bên ký từ xa trước đó . Tòa Bạch Ốc xác nhận Phó tổng thống JD Vance sẽ không khởi hành như kế hoạch, nhưng vẫn trong trạng thái sẵn sàng bước vào giai đoạn đàm phán kỹ thuật tiếp theo.

Theo các nguồn trung gian Pakistan, việc Iran không tham dự có liên quan đến chiến sự của Israel tại Lebanon, khiến Tehran “bỏ lỡ cơ hội” xuất hiện tại buổi lễ chính thức, dù hai bên đã ký số hóa văn kiện từ trước . Dù vậy, các bên trung gian khẳng định đại diện hai nước vẫn dự kiến gặp nhau trong các vòng đàm phán tiếp theo.

Tòa Bạch Ốc thừa nhận công tác hậu cần của tiến trình này “chưa bao giờ đơn giản”, đồng thời cho biết kế hoạch cho các cuộc đàm phán kỹ thuật vẫn chưa được chốt, nhưng Mỹ sẵn sàng bắt đầu ngay khi có thể.

Bộ Ngoại giao Thụy Sĩ cho biết chưa có ngày mới cho cuộc gặp, song nước này vẫn duy trì toàn bộ công tác chuẩn bị tại Burgenstock để sẵn sàng hỗ trợ khi hai bên quyết định nối lại đối thoại.

Thỏa thuận giữa Mỹ và Iran xoay quanh 14 điểm cốt lõi, trong đó có việc mở lại eo biển Hormuz và yêu cầu Iran từ bỏ năng lực vũ khí hạt nhân. Hai bên buộc phải đạt thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày, có thể gia hạn nếu cả hai đồng ý.

Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, người chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi nhậm chức sau vụ ám sát cha mình, tuyên bố ông đồng ý hợp tác dù “có quan điểm khác” với Tổng thống Trump, và cho rằng Washington đã “dùng mọi đòn bẩy vì tuyệt vọng” để đạt được thỏa thuận này.

Ngay sau khi văn kiện được ký, ông Trump đăng trên Truth Social rằng ông kỳ vọng lệnh ngừng bắn sẽ có hiệu lực “trên mọi mặt trận”, bao gồm cả giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon.

Phó tổng thống Vance cho biết ông có thể sẽ đến Thụy Sĩ cho các cuộc đàm phán kỹ thuật, nhưng nhấn mạnh rằng “Iran không phải là quốc gia dễ rời đi”, nên mọi kế hoạch vẫn chưa thể xác định chắc chắn.

Tại Washington, một số nghị sĩ Cộng hòa chỉ trích thỏa thuận là “sai lầm đối ngoại tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ”, cho rằng Iran không bị kiềm chế tham vọng hạt nhân và đã học được rằng đe dọa eo biển Hormuz có thể mang lại lợi ích . Ông Vance phản bác, nói rằng Iran được khuyến khích tuân thủ thỏa thuận thông qua cơ chế nới lỏng trừng phạt có điều kiện, bao gồm việc phá hủy kho uranium làm giàu và chấm dứt tài trợ cho các nhóm ủy nhiệm trong khu vực.

Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu nhấn mạnh tầm quan trọng của quan hệ với Mỹ, dù ông và Washington có những bất đồng về vai trò của Israel trong tiến trình đàm phán .

Các nước vùng Vịnh do dự rót 300 tỷ mỹ kim tái thiết Iran, lo ngại vô tình củng cố đối thủ khu vực

– Các quốc gia vùng Vịnh được dự báo sẽ miễn cưỡng đóng góp vào khoản tối thiểu 300 tỷ mỹ kim dành cho tái thiết Iran theo biên bản ghi nhớ (MoU), sau nhiều tháng bị Tehran tấn công không khiêu khích. Dù thỏa thuận mang lại một “khoảng lặng chiến thuật” giúp hoạt động xuất khẩu năng lượng nối lại, giới phân tích cho rằng các nước vùng Vịnh vẫn lo ngại điều khoản tài chính của thỏa thuận có thể khiến Iran mạnh hơn và gây bất ổn sâu rộng hơn trong khu vực.

Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm thứ Tư phủ nhận việc tồn tại quỹ 300 tỷ mỹ kim, khẳng định Mỹ và các đối tác vùng Vịnh không bị yêu cầu đóng góp. Tuy nhiên, trước đó Phó tổng thống JD Vance nói trên CBS rằng Iran có thể nhận được quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ mỹ kim do các nước vùng Vịnh hậu thuẫn nếu Tehran tuân thủ đầy đủ thỏa thuận. MoU nêu rõ Mỹ và các đối tác khu vực sẽ xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế – tái thiết Iran trị giá ít nhất 300 tỷ mỹ kim, với cơ chế thực thi sẽ được hoàn tất trong vòng 60 ngày.

Chuyên gia Bahrain Ahmed Alkhuzaie nhận định cam kết này khó được các nước vùng Vịnh chấp nhận. Ông cho rằng việc dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng có thể “trao thêm nguồn lực cho mạng lưới dân quân và lực lượng ủy nhiệm của Iran tại Iraq, Syria, Lebanon và Yemen”, những lực lượng vốn đe dọa trực tiếp an ninh vùng Vịnh. Dù hoan nghênh việc mở lại eo biển Hormuz và tạm ngừng tấn công, các nước vùng Vịnh vẫn xem MoU là mong manh, bởi nó có thể vô tình trao cho Iran khả năng mở rộng ảnh hưởng thay vì kiềm chế họ.

Sau nhiều tháng hứng chịu tấn công từ Iran, việc Mỹ đứng ra bảo trợ kế hoạch tái thiết đặt ra câu hỏi khó xử: liệu các nước vùng Vịnh có đang bị buộc phải góp phần tái thiết chính đối thủ từng tấn công cơ sở hạ tầng của họ hay không. Saudi Arabia, UAE và Bahrain đều lo ngại quỹ này có thể “thưởng cho hành vi gây hấn và làm suy yếu khả năng răn đe”.

Ngay cả Oman và Qatar – hai nước thường đóng vai trò trung gian – cũng sẽ gặp khó trong việc biện minh cho sự tham gia tài chính, khi dư luận trong nước vẫn còn phẫn nộ trước thiệt hại mà các cuộc tấn công của Iran gây ra cho cơ sở năng lượng, cảng biển và hạ tầng dân sự.

Ngoại trưởng Saudi Arabia, Hoàng tử Faisal bin Farhan, nói với Al Arabiya rằng ông “không có chi tiết” về quỹ tái thiết 300 tỷ mỹ kim dành cho Iran và cũng không rõ “khái niệm đằng sau nó”, đồng thời thừa nhận mức độ mất niềm tin vào Tehran vẫn rất lớn và chỉ mới bắt đầu phục hồi từ thỏa thuận Bắc Kinh năm 2023. Ông nhấn mạnh rằng niềm tin phải được xây dựng lại trước khi có thể bàn đến đầu tư tài chính.

Chia sẻ quan điểm này, các lãnh đạo vùng Vịnh muốn quỹ tái thiết phải gắn với các điều kiện ràng buộc, có thể kiểm chứng về việc Iran hạn chế can thiệp khu vực và tham vọng hạt nhân. Nếu không có các biện pháp bảo đảm, họ lo ngại lệnh ngừng bắn hôm nay có thể trở thành sai lầm chiến lược ngày mai, khiến họ phải đối mặt với một Iran mạnh hơn và táo bạo hơn.

Về mặt thực tế, các chuyên gia lưu ý rằng Iran hiện không đáp ứng được những điều kiện cơ bản để thu hút đầu tư: thiếu niềm tin, thiếu bảo hộ pháp lý và thiếu ổn định chính trị. Đối với các nước từng bị Iran tấn công, việc rót tiền vào tái thiết Iran không chỉ bất khả thi về mặt chính trị mà còn phi lý về mặt kinh tế, vì nó đồng nghĩa với việc tăng rủi ro cho nhà đầu tư và củng cố một đối thủ chiến lược.

Một số chuyên gia khu vực cho rằng dù miễn cưỡng, các nước Arab vẫn cảm thấy nhẹ nhõm khi chiến sự tạm dừng, bởi việc chiến tranh kéo dài đồng nghĩa phải đối đầu với một Tehran ngày càng liều lĩnh. Họ cũng nhấn mạnh rằng cam kết 300 tỷ mỹ kim là do Mỹ đưa ra thay mặt các đồng minh, cho phép các nước vùng Vịnh giữ khoảng cách và nói rằng đây không phải sáng kiến của họ.

Một số nước có thể xem quỹ này như cơ hội tạo sự phụ thuộc kinh tế, nhằm giảm nguy cơ bị Iran tấn công trong tương lai. Oman – vốn ít bị tấn công hơn trong đợt leo thang vừa qua – được cho là hưởng lợi từ việc Tehran tìm kiếm hợp tác quản lý eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, nhiều nước vẫn lo ngại tâm lý “chiến thắng” của Tehran sau khi đạt được MoU. Việc Iran kiên quyết đưa Lebanon vào thỏa thuận cho thấy họ không có ý định giảm tham vọng khu vực. Cùng lúc đó, cấu trúc quyền lực mới tại Tehran – với Vệ binh Cách mạng (IRGC) mạnh hơn sau chiến tranh – khiến các nước vùng Vịnh càng bất an, bởi IRGC từ lâu xem họ là đối thủ.

Dù vậy, Iran hiện ở trong tình trạng kiệt quệ: chiến tranh tháng Sáu, biểu tình tháng Một, hạn hán, trừng phạt kéo dài, phong tỏa Hormuz và thiệt hại nặng nề đối với mạng lưới ủy nhiệm. Vì vậy, giới phân tích dự đoán Tehran sẽ tránh gây căng thẳng ngay lập tức để có thời gian phục hồi, dù họ sẽ nhanh chóng tái tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm, đặc biệt là Houthi nhằm chuẩn bị cho vòng đối đầu tiếp theo tại Bab el‑Mandeb.

Các chuyên gia tại UAE cho rằng dù cần một giai đoạn hạ nhiệt, vùng Vịnh sẽ không quên việc Iran sẵn sàng tấn công các huyết mạch kinh tế của họ khi bị dồn ép. Điều đáng lo hơn là cách Mỹ xử lý vấn đề: Washington có thể ký một khung thỏa thuận rồi chuyển sang giai đoạn ngoại giao tiếp theo, trong khi các nước vùng Vịnh phải sống với hậu quả mỗi ngày – từ tên lửa, UAV, lực lượng ủy nhiệm đến áp lực hàng hải và cạnh tranh ý thức hệ.

UAE có thể tham gia quỹ nếu nó minh bạch, theo giai đoạn và gắn với các điều kiện kiểm chứng được, tập trung vào hạ tầng dân sự, năng lượng, vận tải, an ninh lương thực và thương mại – những lĩnh vực không thể bị chuyển hóa thành sức mạnh quân sự cho Iran. Mục tiêu của Abu Dhabi không phải làm Iran mạnh hơn, mà là khiến Iran có lợi ích gắn với ổn định khu vực.

Về chiến lược, các nước vùng Vịnh hiểu rằng một Iran bị cô lập và suy sụp có thể còn nguy hiểm hơn, dễ hành động liều lĩnh và gây bất ổn. Vì vậy, họ có thể chấp nhận các biện pháp giúp Iran ổn định kinh tế, nhưng sẽ phản đối mọi điều khoản có thể chuyển hóa thành đòn bẩy quân sự.

Cuối cùng, các nước vùng Vịnh sẽ đánh giá MoU không phải qua lễ ký kết, mà qua thực tế: tàu bè có đi lại an toàn qua Hormuz hay không, tên lửa có ngừng rơi xuống cơ sở hạ tầng của họ hay không, lực lượng ủy nhiệm của Iran có hạ nhiệt hay không, và liệu các ưu đãi kinh tế có thực sự khiến Tehran kiềm chế thay vì tự tin hơn.